Laaksumer bot: de smaak van Friesland aan het IJsselmeer

Aan de Friese kust langs het IJsselmeer, verscholen achter een dijk, ligt het gehucht Laaksum. Veel meer dan een handvol huizen, een café en een smal haventje is het niet. Ondanks dat je misschien nog nooit van Laaksum hebt gehoord, is de vissershaven uniek. Het is namelijk een van de weinige plekken waar Laaksumer bot aan wal komt, een lokale en bijzondere platvis.

Laaksum wordt dan ook vaak de kleinste vissershaven van Europa genoemd. Het haventje bestaat sinds 1912 en was ooit de thuishaven van vissers die met Staverse jollen – traditionele houten vissersschepen – de Zuiderzee op gingen voor onder andere haring, ansjovis, paling én Laaksumer bot.

Vandaag de dag ligt er nog maar een kotter in het haventje van Laaksum: de HL6. Een vissersboot uit 1969, waarmee de broers Jan en Joop de Vries nog altijd het IJsselmeer op gaan. Zij vissen op Laaksumer bot (ook wel geschreven als Laaxumer bot), een lokale platvis die rond het Vrouwenzand, voor de kust van Gaasterland, wordt gevangen.

Toen de Afsluitdijk in 1932 werd gebouwd, was het in Laaksum bijna voorbij met de visserij. Jan en Joop de Vries bleven als enige vissers nog over en verlegden de focus volledig naar Laaksumer bot. Een vis die af en toe als bijvangst in netten van andere vissers verschijnt, maar waar alleen nog door de gebroeders de Vries specifiek op wordt gevist.

Sinds 2009 is de Laaksumer bot een Erkend Streekproduct uit Friesland. De bot is een platvis die zowel in zout als in zoet water kan leven. Zo komt de vis ook voor in het IJsselmeer en de Waddenzee. De bot trekt rond februari naar het zoute water van de zee om zich voort te planten, om vervolgens met de kleine botjes naar het zoete water van het IJsselmeer te zwemmen.

Laaksumer bot heeft een mooie, lichte kleur en een stevige, malse structuur. De vis heeft een zachte, milde en pure smaak. Doordat de vis in het IJsselmeer niet in de modder leeft, krijgt deze geen grondsmaak, zoals bij andere soorten bot weleens het geval is. De vis wordt vaak gebakken of gefrituurd gegeten.

Op een zonnige dag rijd ik richting het haventje van Laaksum. Onderweg passeer ik het typische Friese landschap, vol met uitgestrekte weilanden, dijken en sloten. Het is rustig in de kleine haven, er wandelen en fietsen wat mensen voorbij, de kotter HL6 van de gebroeders de Vries ligt er eenzaam bij.

Jan de Vries ontvangt ons samen met Dirk de Jong van Veltman Vis, ze staan al op mij te wachten in de haven. Jan woont in een van de woningen die tegen de haven aan liggen, het huis waar hij is geboren en al zijn hele leven lang woont. Broer Joop kon er helaas niet bij zijn vandaag, hij woont aan de andere kant van de dijk.

Trots laat Jan de kotter zien, die de afgelopen weken klaar is gemaakt voor het nieuwe seizoen. Vanaf begin juni tot aan het eind van het jaar mag er gevist worden op Laaksumer bot. Jan vertelt honderduit over vroeger, over hoe zijn familie generaties lang op de Zuiderzee werkte als vissers.

De kotter van Jan en Joop – de HL6 – is klein, stevig en gebouwd om mee te vissen. Van juni tot in december vissen de broers op Laaksumer bot, maar dat betekent niet dat ze de rest van het jaar stilzitten. In de overige maanden zijn ze druk met het onderhoud van de kotter en de vissersnetten, en varen ze regelmatig uit om te vissen op snoekbaars in het IJsselmeer. Trots laat Jan de kotter zien, terwijl hij uitlegt hoe alles aan boord werkt. Er is nauwelijks moderne techniek aan boord, op het oog is het een simpele kotter met een aantal visnetten.

Voor paling hebben ze ook vergunning, maar daar vissen ze nauwelijks meer op. Jan vertelt dat ze de enige zijn die een vergunning hebben om gericht op Laaksumer bot te vissen. Tegenwoordig is het nauwelijks nog mogelijk om nieuwe vergunningen te krijgen door de strenge regels, waarmee Jan beseft hoe bijzonder de vergunning is die hij en zijn broer hebben voor het vissen op Laaksumer bot.

Vroeger mochten vissers met veel meer netten het water op; Jan vertelt dat er ooit met vijftig netten op een enkele vergunning gevist mocht worden. Inmiddels is dat aantal drastisch beperkt. De eerste maand werken ze met zes netten, daarna met acht: het maximum aantal binnen hun vergunning.

Rond Laaksum wordt de bot gevangen in het IJsselmeer, op en rond het Vrouwenzand en juist die plek maakt de vis zo bijzonder. De bodem is er zanderig, en dat proef je terug. Bot van slik of schelprijke bodem kan sneller een gronderige smaak krijgen, maar de Laaksumer bot staat bekend om de zachte, schone smaak.

De vis wordt alleen gevangen wanneer deze groot genoeg is; Jan noemt een minimummaat van 28 centimeter. Augustus en september zijn volgens hem vaak de beste maanden, omdat de vis actiever wordt naarmate het water warmer is. In de praktijk klinkt dat relatief eenvoudig. IJsselmeer op, netten uitzetten, wachten en binnenhalen. Maar op het water is niets vanzelfsprekend volgens Jan. Factoren zoals het weer, visstand en concurrentie maken het soms lastiger dan je denkt.

Na een rondje op de kotter en door de piepkleine haven lopen we naar het huis van Jan, zo’n honderd meter verderop. Daar hangen de vissersnetten, Jan is net een aantal dagen druk bezig geweest om alles gereed te maken voor de vangst van Laaksumer bot.

Terwijl Jan trots de netten laat zien – al het onderhoud gebeurt nog met de hand – vertelt hij over de bijzondere vis. Hij legt uit dat ze alleen Laaksumer bot vangen voor de Gaasterlandse kust, omdat de vis daar zacht van smaak is. Als gevolg van vangstbeperkingen op het IJsselmeer, ingesteld om de schubvisstand te redden, is ook de vangstmogelijkheid van Laaksumer bot beperkt. Hoewel de bot geen schubvis is en overigens ook niet overbevist wordt, legt Jan uit.

Vanuit de schuur lopen we het huis van Jan binnen, waar hij zijn hele leven lang al woont. Het lijkt alsof de tijd heeft stilgestaan, het huis voelt haast als een klein museum aan. In de hoek staat een oude kachel, de vloerbedekking ligt er waarschijnlijk al tientallen jaren, er zitten houten lamellen tegen de muur en overal zie ik tafelkleedjes, stapels foto’s en oude krantenknipsels.

Jan vist al sinds 1976 en vertelt de ene herinnering na de andere. In grote mappen bewaart hij alle krantenknipsels en verhalen waar ooit over Laaksumer bot is geschreven. Trots bladert hij erdoorheen, terwijl ik mijn ogen uitkijk. De muren hangen vol met zwart-witfoto’s, het is duidelijk dat zijn familie al generaties lang vanuit Laaksum leeft van wat het water te bieden heeft. Eerst de Zuiderzee, tegenwoordig het IJsselmeer.

Na de verhalen van Jan, zijn huis vol geschiedenis en kotter HL6 in de haven van Laaksum ben ik erg benieuwd naar de smaak van Laaksumer bot. Dirk de Jong van Veltman Vis heeft verse bot meegenomen. De vis is – zoals Jan al eerder vertelde – flink aan de maat, en zeker meer dan 30 centimeter lang. De bovenkant is lichtbruin en gevlekt, de buik is haast spierwit.

Dirk laat trots de vis zien, terwijl hij vertelt dat Veltman Vis exclusief samenwerkt met Jan en Joop de Vries. Voor een eerlijke prijs nemen ze alle vis af van de broers, vervolgens zorgen zij ervoor dat de vis wordt schoongemaakt en gefileerd. Laaksumer bot is vooral in de omgeving van Laaksum bekend, de verse vis gaat dan ook vaak dezelfde dag naar verschillende restaurants in Friesland.

Vanuit de haven rijd ik met Dirk richting het dorpje Oudemirdum, zo’n vijftien minuten rijden vanuit Laaksum. Op De Brink in Oudemirdum zit Restaurant de Nostalgie. Het restaurant huist in een prachtig historisch pand, dat al ruim 200 jaar oud is. Voorheen was het een bakkerij, groentewinkel, ijssalon en bruine kroeg. Tegenwoordig is het een sfeervol restaurant, waar je geniet van de beste seizoensproducten uit Friesland. Waaronder Laaksumer bot, de bijzondere vis uit het IJsselmeer.

Maurits Veenstra is eigenaar en chef-kok bij het restaurant, hij kookt het liefst met producten direct uit de omgeving. Zo staan er asperges uit het Friese Gaasterland op de menukaart, maar werkt hij ook met honing van zijn vader en melk van boer Simon, die een stukje verderop woont.

Het eten is smaakvol, creatief én lokaal, waarbij de Laaksumer bot toch wel de show steelt. Als hoofdgerecht, samen met verse witte asperges. De vis heeft niet veel nodig, de filet is gebakken en wordt geserveerd met een milde mosterdsaus. De vis is zacht, subtiel van smaak en smelt weg op je tong. Heerlijk!

Laaksumer bot is zonder twijfel een bijzondere vis, met een bijzonder verhaal. Grote kans dat je de vis nog nooit ergens op de menukaart hebt zien staan, daarvoor is de vangst te klein en de visserij te specifiek. Des te meer reden om naar Friesland af te reizen.

De HL6 van Jan en Joop de Vries is de laatste vissersboot van Laaksum, in de kleinste vissershaven van Europa. Dat maakt de Laaksumer bot bijzonder, maar ook kwetsbaar. Met Jan en Joop blijft een stuk geschiedenis in leven, wat dreigt te verdwijnen als zij er ooit mee stoppen.

Een bezoek aan Laaksum laat zien dat eten over veel meer dan smaak gaat. Verhalen, geschiedenis, lokale ambachten en herkomst – er zit zoveel meer achter eten. Ga je binnenkort naar Friesland? Breng dan in ieder geval een bezoek aan de haven van Laaksum, en schuif vervolgens aan bij Restaurant de Nostalgie om te genieten van dit Erkende Streekproduct uit Friesland.

Zoek je de ideale plek om te overnachten in de buurt? Kijk dan eens bij Welgelegen Workum, een geweldige camping en B&B, met onder andere een aantal sfeervolle tiny houses.

Ontdek Fryslân: dé plek voor een dagje uit, weekendje weg of vakantie vol natuur, cultuur en avontuur. Van bruisende steden tot uitgestrekte landschappen. Laat je inspireren op friesland.nl en ontdek wat deze heerlijke provincie allemaal te bieden heeft.