Lokale smaken uit Friesland: brood, cider en nog veel meer

Als je de smaken van Friesland wilt proeven, hoef je niet ver te zoeken. Tussen de weilanden, oude dorpen en meren vind je makers die met liefde werken aan verschillende producten. Van brood uit een monumentale molen tot cider van Friese appels en een lunch aan het water: ik ging op pad met Anne Madrid y Lopez (@madridylopez op Instagram) van de zomerse pop-up Fort 10 en ontdekte een aantal van de lokale smaken van Friesland.

De dag begint al vroeg in Witmarsum, bij Mevrouw de Molenaar. Christa Bruggenkamp ontvangt ons bij de molen, een monument uit 1850 met een lange geschiedenis. Ooit begon familie Stoffels hier, later nam de familie Sierkstra het over. Na de Tweede Wereldoorlog raakte de molen in verval, maar uiteindelijk werd deze gerenoveerd en helemaal opnieuw opgebouwd. In de jaren zeventig kwam er een woning bij, op de plek van de oude molenaarswoning.

Christa kwam ooit op een zaterdag naar de molen en werd langzaam verliefd op de plek en het ambacht. Haar nieuwsgierigheid begon met de simpele vraag: waar komt brood eigenlijk vandaan? Niet veel later volgde ze de opleiding tot molenaar én tot bakker, maakte veel meters en startte in 2018 vanuit huis met haar eigen brood.

Een jaar later verhuisde ze naar deze prachtige molen, waar ze destijds al als molenaar in opleiding rondliep. Inmiddels werkt ze samen met collega Jippe, ook molenaar, en wordt er in de bakkerij volop gekneed, gevormd en gebakken. Terwijl ik de auto uitstap, op ruim honderd meter afstand, ruik ik al de geur van versgebakken brood.

In Friesland zijn nog zo’n 120 draaiende molens te vinden. Niet allemaal graanmolens, er zijn ook andere soorten, zoals bijvoorbeeld houtzaagmolens of watermolens. Toch voelt de plek van Christa extra bijzonder. Het is een werkende molen waar het ambacht niet alleen wordt bewaard, maar ook elke week opnieuw tot leven komt.

Christa bakt de hele week, maar is maar twee keer per week open. Alleen op vrijdagmiddag en zaterdagmiddag, op de website van Mevrouw de Molenaar vind je de actuele openingstijden. Zo bakt ze samen met Jippe niet alleen brood voor verkoop aan consumenten, maar ook voor diverse restaurants in Friesland.

Goed brood bakken, met granen uit de buurt en in samenwerking met lokale akkerbouwers – dat is Mevrouw de Molenaar in een notendop. Om het ambacht niet te laten verdwijnen leidt Christa sinds kort ook bakkers op, die hopelijk de nieuwe generatie bakkers en molenaars vormen.

Dat vraagt tijd, toewijding en vooral heel veel liefde voor het vak. “Je wordt er niet rijk van”, vertelt Christa, maar het ambacht voortzetten vindt ze belangrijk. Zelfs het inpakken van het brood gebeurt met veel aandacht.

Ondanks dat er volop wordt gewerkt in de bakkerij neemt Christa ons mee naar Jippe, die al sinds 3.45 uur aan het bakken is. Overal staan ovens vol met brood, de geur is ongelooflijk lekker. Terwijl ik toekijk helpt Christa meteen mee, door verschillende kratten met brood te verplaatsen en ruimte te maken voor Jippe. Ik vraag aan Jippe wanneer hij klaar is voor vandaag, waarop hij lachend antwoordt dat de dag pas klaar is als het werk af is. Kortom, dat kan 11.00 uur ’s ochtends zijn, maar net zo goed 15.00 uur ’s middags.

We lopen terug richting de bakkerswinkel, onderin de monumentale molen. Christa verpakt nog wat laatste suikerbroden, over een paar uur gaat de winkel open. Vers uit de oven smaakt het brood misschien wel het lekkerst, Christa biedt ons een stukje stokbrood aan. Het smaakt heerlijk, met een knapperige korst en een zachte, warme binnenkant. Nu is Parijs misschien dan wel de stad van het stokbrood, maar de volgende keer ga ik toch echt naar Friesland.

Voordat we naar de volgende locatie gaan slaat Anne flink in. Voor thuis én voor de lunch die ze later op de dag gaat bereiden. Ik kan het niet laten om haar voorbeeld te volgen, en vertrek met mijn handen vol, waaronder het verse suikerbrood waarmee ik Christa net nog in de weer zag. Dichterbij de bron kun je het niet krijgen.

Vanuit Witmarsum rijden we door naar Hemelum, waar Yde Yntema ons ontvangt bij ciderij Hâld Moed. Tussen de appelbomen in vertelt hij over zijn boomgaard. Er staan 670 bomen, met zo’n twaalf verschillende appelrassen. Achterin staan ook nog vijf perenbomen, maar deze gebruikt hij niet voor de cider, simpelweg omdat Yde van de perenbomen nog nooit een peer heeft gezien.

Ongeveer vijftien jaar geleden plantte Yde de eerste bomen, op het land waar zijn ouders vroeger een melkveebedrijf hadden. De oude stallen zijn tegenwoordig de productieruimte voor de cider. Yde groeide op de boerderij in Hemelum op, zijn familie woont hier al meerdere generaties lang. Ondanks dat het in de lijn der verwachting lag, nam Yde het bedrijf niet over van zijn ouders.

Tijdens zijn studie woonde hij een tijdje in Wales, waar hij voor het eerst cider dronk. “Het smaakte als appelsap”, vertelt Yde. “Ik vond het in eerste instantie lekkerder dan bier, en ik werd net als de rest van de groep ook aangeschoten”. Het zaadje was geplant, waarna het idee bleef hangen bij Yde. Volgens hem is het Nederlandse klimaat perfect geschikt voor appels, dus waarom geen cider maken in Friesland?

Vorig jaar leverde de oogst maar liefst achttien ton appels op, al is dat niet genoeg voor de hele productie. Daarom verwerkt Yde ook appels van anderen. Jaarlijks maakt hij ongeveer 9.000 liter cider. Hij levert vooral aan lokale restaurants en supermarkten in Friesland, maar ook daarbuiten. “Alles buiten Friesland zie ik als export”, vertelt hij lachend. Zo gaat er bijvoorbeeld ook veel cider naar Rotterdam.

De laatste vijf jaar draait Hâld Moed echt als productiebedrijf. Yde maakt verschillende ciders, waaronder een mousserende cider volgens de champagnemethode, waarbij de cider in de fles fermenteert. Na een rondleiding is het tijd om te proeven, hij schenkt als eerste de mousserende cider in. Deze is bruisend, fris, heeft maar 6% alcohol en is gemaakt van 100% appels. Daarna volgen een iets zoetere cider en een medium variant – beide ontzettend smaakvol.

Je proeft de lokale smaken van Friesland in elke slok cider van Yde. De boomgaard, de Friese grond, zijn eigenzinnigheid en de liefde voor cider komen allemaal samen in de flessen die Yde produceert. Het Verenigd Koninkrijk staat bekend om de goede cider, maar net als bij het stokbrood van Mevrouw de Molenaar, rijd ik voortaan naar Friesland voor een glas goede cider.

Nadat ik heb geproefd van wat Friese smaken rijden we een stukje verder naar Zeilschool de Morra, ook in Hemelum. Hier opent Anne ’s zomers Fort 10, haar pop-up restaurant. Anne woonde jarenlang in Nijmegen en Amsterdam, maar achttien jaar geleden streek ze neer in Friesland.

Toen het café bij de zeilschool al jaren leegstond, besloot ze er twee jaar geleden een pop-up te beginnen. Niet zozeer vanuit de gedachte om een restaurant te starten, maar om een plek te creëren waar mensen uit de regio samenkomen, met eten als verbindende factor.

Haar Spaanse roots helpen daarbij. “Eten is liefde, ik ben een soort feeder“, vertelt Anne lachend. Met veel aandacht bouwde ze het oude kroegje om tot een warme pop-up. Inwoners uit het dorp hielpen mee, waardoor Fort 10 niet alleen een restaurant is, maar ook een kleine community. De plek is overigens prachtig. Het oude café ligt aan het water, je kijkt uit over de weilanden en binnen neem je plaats aan de sfeervolle, houten tafels.

Zodra we aankomen bij Fort 10, duikt Anne de keuken in, terwijl ik nog even geniet van de zon op het terras. Niet veel later schuif ik binnen aan. Het voelt alsof ik plaatsneem in de huiskamer van Anne, en dat voelt als thuiskomen. Naast dat Anne veel weet over Friese smaken, is ze ook nog eens een ontzettend goede gastvrouw.

Als eerste verschijnt er roggebrood op tafel, uiteraard van Mevrouw de Molenaar. Anne heeft lokale ingrediënten gebruikt, en het roggebrood belegd met zachte geitenkaas van boerderij Tusken Bosk en Mar in Oudega. Daarbovenop liggen sappige tomaten en verse basilicum. De kaas is fris en zacht, het roggebrood stevig en smaakvol. De tomaten zijn zoet van smaak, samen met de verse basilicum smaakt het heerlijk. Een goed begin, zeker met de fijne wijn die Anne erbij schenkt.

Daarna volgt een gerecht waar veel mensen voor naar Fort 10 komen, al is Anne bescheiden. Ze zet een diep bord op tafel, gevuld met geroosterde tomaten met boterbonen, venkel, flink wat verse kruiden en een zachtgekookt eitje. Met wat brood van Mevrouw de Molenaar uiteraard. Alles is ontzettend goed op smaak. Het gerecht oogt eenvoudig, maar Anne weet er iets bijzonders van te maken, waardoor elke hap naar meer smaakt.

Als afsluiter komt er chocolademousse op tafel, gemaakt door de dochter van Anne. Luchtig, lobbig, bijna richting pudding, en vol van smaak. Misschien wel de lekkerste chocolademousse die ik in tijden heb geproefd, zonder te overdrijven. Misschien zijn het de Friese smaken, misschien is het de liefde voor eten van Anne, of misschien is het juist een combinatie, maar Fort 10 is een plek waar je niet meer weg wilt. Ik in ieder geval niet.

Op ongeveer een half uurtje rijden van Hemelum ligt het dorpje Kimswerd, vlak bij de Afsluitdijk. Een ideale plek om te overnachten, zeker als je meer van Friesland wilt zien. Al is het ook een ideale plek als je via de Afsluitdijk Friesland binnenrijdt of verlaat.

Hotel Greate Pier is een statig en sfeervol hotel, aan het begin van het dorp. Vanuit de hotelkamers kijk je uit over de weilanden en het Friese water, op het terras is het goed vertoeven. Tip: je kunt er ook erg goed eten! Ideaal als uitvalsbasis om meer te ontdekken van Friesland.

Ontdek Fryslân: dé plek voor een dagje uit, weekendje weg of vakantie vol natuur, cultuur en avontuur. Van bruisende steden tot uitgestrekte landschappen. Laat je inspireren op friesland.nl en ontdek wat deze heerlijke provincie allemaal te bieden heeft.